Almancada Kelime Türetme (Wortbildung veya Aus Wörtern neue Wörter machen), mevcut bir kelime köküne belirli ekler (Suffix) eklenerek yeni kelimeler oluşturma işlemidir. Bu eklerin en büyük avantajı, oluşan kelimenin artikelini %100 belirlemesidir. -chen ve -lein ekleri her zaman das, -ung ve -in ekleri her zaman die, -er eki ise der artikelini alır.
Bu konu anlatımında A2 seviye konularda en sık karşılaşılan beş temel yapım ekini (-chen, -lein, -er, -in, -ung) ve fiillerin isimleştirilmesi (Nominalisierung) konusunu detaylı olarak ele alacağız.
Almanca öğrenirken kelime haznenizi genişletmenin en etkili yolu, eklerin (suffix) mantığını kavramaktır. Bir kök kelimeye eklenen küçük bir ek, kelimenin türünü, anlamını ve hatta artikelini tamamen değiştirebilir. İşte A2 seviyesinde mutlaka bilmeniz gereken 5 temel ek:
| Ek (Suffix) | Artikel | Çoğul Eki | Örnek |
|---|---|---|---|
| -chen | das | Değişmez | das Mädchen (kız) |
| -lein | das | Değişmez | das Fräulein (genç hanım) |
| -er | der | Değişmez | der Lehrer (öğretmen erkek) |
| -in | die | -nen | die Lehrerin (öğretmen kadın) |
| -ung | die | -en | die Einladung (davet) |
Not: Bu kuralı öğrendiğinizde, binlerce kelimenin artikelini otomatik olarak bileceksiniz. Örneğin, sonunda “-ung” gördüğünüz her kelime kesinlikle die artikeli alır.
1. Küçültme Ekleri: -chen ve -lein
-chen ve -lein ekleri, Türkçedeki “-cık, -cik, -cuk, -cük” eklerine karşılık gelir. Bu ekler kelimenin sonuna gelerek o şeyin küçük, sevimli veya değerli olduğunu ifade eder. Almancada bu yapıya “Diminutiv” (küçültme) denir.
Temel Kurallar
- Artikel: Orijinal artikel ne olursa olsun, küçültme ile das olur.
- Çoğul: Ekstra bir ek almaz. (das Mädchen → die Mädchen)
- Umlaut: Kökteki a, o, u harfleri genellikle ä, ö, ü olur.
Örnekler
| Orijinal Kelime | Küçültülmüş Hali | Türkçe | Not |
|---|---|---|---|
| das Brot (ekmek) | das Brötchen | Ekmekçik / Küçük ekmek | Kahvaltıda yenilen küçük ekmekler |
| das Haus (ev) | das Häuschen | Evcik | a → ä Umlaut oldu |
| die Stadt (şehir) | das Städtchen | Şehircik | Artikel die → das oldu |
| der Baum (ağaç) | das Bäumchen | Ağaççık | au → äu Umlaut oldu |
| der Hund (köpek) | das Hündchen | Köpekçik | u → ü Umlaut oldu |
| die Frau (kadın) | das Fräulein | Genç hanım / Matmazel | -lein eki, eski dilde yaygın |
Not: Günlük konuşmada -chen eki daha yaygındır. -lein eki daha çok masallarda, şiirlerde ve güney Almanya / Avusturya bölgelerinde kullanılır. Örneğin Grimm masallarında sıkça geçen “Sternlein” (yıldızcık) kelimesi buna örnektir.
Neden “Mädchen” kelimesi “das” artikelini alır?
Bu, Almanca öğrenenlerin en çok sorduğu sorulardan biridir. “Mädchen” (kız) kelimesi aslında eski Almancada kullanılan “Magd” (hizmetçi kız / genç kadın) kelimesinin küçültme formudur. Ve -chen ekli tüm kelimeler, ne anlama gelirse gelsin, das artikeli alır. Bu nedenle biyolojik olarak dişil olmasına rağmen, dilbilgisel olarak nötr (neutral) kabul edilir.
2. Meslek ve Alet Yapan Ek: -er
-er eki, fiil köküne eklenerek o işi yapan erkek kişiyi veya o işi yapan aleti/cihazı ifade eder. Türkçedeki “-ci, -cı” veya “-an, -en” eklerine benzer.
Temel Kurallar
- Artikel: Her zaman der olur.
- Çoğul: Genellikle ek almaz. (der Lehrer → die Lehrer)
- Umlaut: Bazı kelimelerde görülebilir.
Meslekler ve Kişiler
| Fiil | Türetilen Kelime | Anlamı |
|---|---|---|
| lehren (öğretmek) | der Lehrer | öğretmen (erkek) |
| spielen (oynamak) | der Spieler | Oyuncu |
| fahren (sürmek) | der Fahrer | şoför (erkek) |
| backen (pişirmek) | der Bäcker | Fırıncı |
| arbeiten (çalışmak) | der Arbeiter | İşçi |
Aletler ve Cihazlar
Modern Almancada -er eki, makineler ve cihazlar için de kullanılır:
| Fiil | -er ile Türetilmiş | Türkçe |
|---|---|---|
| rechnen (hesaplamak) | der Rechner | Bilgisayar / Hesap makinesi |
| fernsehen (TV izlemek) | der Fernseher | Televizyon |
| trocknen (kurutmak) | der Trockner | Kurutucu |
| drucken (basmak) | der Drucker | Yazıcı |
Not: “Taschenrechner” (cep + hesaplayıcı = hesap makinesi) gibi bileşik kelimelerde de bu mantık geçerlidir. Bileşik kelimeler (Komposita) konusunu da inceleyebilirsiniz.
Milliyet ve Köken Belirtme
-er eki ayrıca bir şehir veya ülkeden gelen kişiyi de ifade eder:
| Yer | -er ile Türetilmiş | Türkçe |
|---|---|---|
| die Schweiz | der Schweizer | İsviçreli (erkek) |
| Italien | der Italiener | İtalyan (erkek) |
| Amerika | der Amerikaner | Amerikalı (erkek) |
| Berlin | der Berliner | Berlinli |
| Hamburg | der Hamburger | Hamburglu |
İstisna: Bazı milliyetler bu kurala uymaz. Örneğin “der Türke” (Türk erkek), “der Deutsche” (Alman erkek) gibi. Bu istisnalar N-Deklination konusuyla ilgilidir.
3. Dişilleştirme Eki: -in
-in eki, erkek şahıs isimlerini kadın şahıs isimlerine dönüştürür. Bu sürece Almancada “Motion” (dişilleştirme) denir.
Temel Kurallar
- Artikel: Her zaman die olur.
- Çoğul: -nen eki alır. (die Lehrerin → die Lehrerinnen)
Örnekler
| Erkek (Maskulin) | Kadın (Feminin) | Türkçe |
|---|---|---|
| der Lehrer | die Lehrerin | Öğretmen (kadın) |
| der Arzt | die Ärztin | Doktor (kadın) |
| der Schüler | die Schülerin | Öğrenci (kadın) |
| der Physiker | die Physikerin | Fizikçi (kadın) |
| der Ausländer | die Ausländerin | Yabancı (kadın) |
| der Schweizer | die Schweizerin | İsviçreli (kadın) |
Çoğul Yapımında Dikkat
-in ekli kelimelerin çoğulunda “n” harfi çiftlenir: Lehrerin → Lehrerinnen. Bu, Almanca yazımında sık yapılan hatalardan biridir.
İstisnalar:
- der Deutsche → die Deutsche (Sonuna -in almaz, sadece artikel değişir)
- der Gast (Misafir) → Kadın için de “der Gast” kullanılır, “die Gästin” formu standart değildir.
4. Soyut İsim Yapan Ek: -ung
-ung eki, fiil köklerine gelerek o eylemi bir isme (soyut kavrama) dönüştürür. Türkçedeki “-ma, -me, -ış, -iş” eklerine benzer.
Temel Kurallar
- Artikel: Her zaman die olur.
- Çoğul: Her zaman -en eki alır. (die Einladung → die Einladungen)
Örnekler
| Fiil | -ung ile Türetilmiş | Türkçe |
|---|---|---|
| einladen (davet etmek) | die Einladung | Davet / Davetiye |
| lösen (çözmek) | die Lösung | Çözüm |
| wohnen (oturmak) | die Wohnung | Ev / Daire |
| erklären (açıklamak) | die Erklärung | Açıklama |
| heizen (ısıtmak) | die Heizung | Kalorifer / Isıtma sistemi |
| vorbereiten (hazırlamak) | die Vorbereitung | Hazırlık |
| sich erinnern (hatırlamak) | die Erinnerung | Hatıra / Anı |
Not: -ung eki her fiile gelmez. Örneğin “essen” (yemek yemek) fiilinden “die Essung” türetilemez. Bu durumda mastar isimleştirme (das Essen) kullanılır.
5. Fiilin İsimleşmesi (Nominalisierung)
Almancada herhangi bir fiil, mastar haliyle (sonu -en ile biten şekliyle) isim olarak kullanılabilir. Bu durumda fiil büyük harfle başlar ve artikeli her zaman das olur.
Temel Kurallar
- Artikel: Her zaman das olur.
- Çoğul: Çoğul hali yoktur.
- Kullanım: Genellikle artikelsiz veya edatlarla (beim, zum) kullanılır.
Örnekler
| Fiil | İsimleşmiş Hali | Örnek Cümle |
|---|---|---|
| tanzen (dans etmek) | das Tanzen | Ich finde Tanzen toll. (Dans etmeyi harika buluyorum.) |
| lesen (okumak) | das Lesen | Das Lesen ist wichtig. (Okumak önemlidir.) |
| schreiben (yazmak) | das Schreiben | Zum Schreiben brauche ich einen Stift. (Yazmak için bir kaleme ihtiyacım var.) |
| kochen (pişirmek) | das Kochen | Beim Kochen höre ich Musik. (Yemek yaparken müzik dinlerim.) |
-ung Eki vs. Mastar İsimleştirme Farkı
Bu iki yapı arasında anlam farkı vardır:
- das Lesen: Okuma eylemi, hobi olarak okumak (süreç odaklı)
- die Lesung: Bir yazarın katıldığı okuma etkinliği (sonuç/etkinlik odaklı)
- das Heizen: Isıtma işlemi (eylem)
- die Heizung: Kalorifer cihazı (somut nesne)
Pratik Alıştırma: Kelimeleri Dönüştürün
Alıştırma 1: Küçültme Yapın
Aşağıdaki kelimeleri -chen ekiyle küçültün ve artikellerini yazın:
- der Vogel (kuş) → ?
- die Blume (çiçek) → ?
- das Kind (çocuk) → ?
Cevapları Gör
- das Vögelchen (küçük kuş) – o → ö Umlaut
- das Blümchen (çiçekçik) – u → ü Umlaut
- das Kindchen (yavrucak)
Alıştırma 2: -ung ile İsim Türetin
Aşağıdaki fiillerden -ung ekiyle isim türetin:
- übersetzen (çevirmek) → ?
- entscheiden (karar vermek) → ?
- bezahlen (ödemek) → ?
Cevapları Gör
- die Übersetzung (çeviri)
- die Entscheidung (karar)
- die Bezahlung (ödeme)
Sık Sorulan Sorular
-chen ve -lein ekleri arasındaki fark nedir?
Her iki ek de küçültme işlevi görür ve das artikeli alır. Fark bölgesel ve üslubsaldır: -chen günlük konuşmada ve standart Almancada yaygınken, -lein daha çok edebi metinlerde, masallarda ve güney Almanya/Avusturya bölgelerinde kullanılır.
Neden “Mädchen” kelimesi “das” artikelini alır?
Mädchen kelimesi -chen ekiyle türetilmiş bir küçültme formudur. Küçültme ekli tüm kelimeler, kelimenin biyolojik cinsiyetine bakılmaksızın das artikeli alır. Bu Almancanın temel bir kuralıdır.
-ung eki her Almanca fiile gelebilir mi?
Hayır, -ung eki her fiile gelmez. Örneğin essen (yemek yemek) fiilinden die Essung türetilemez. Bu durumda mastar isimleştirme (das Essen) kullanılır. Hangi fiilin -ung alıp almayacağı kullanımla öğrenilir.
-er ekli kelimeler neden “der” artikeli alır?
-er eki genellikle bir işi yapan erkek kişiyi veya failin cinsiyetsiz bir aletle özdeşleştirildiği durumları ifade eder. Almancada fail isimleri geleneksel olarak eril kabul edildiği için der artikeli alır.
Kadın meslekleri için -in ekini mutlaka kullanmalı mıyım?
Evet, resmi ve yazılı dilde kadın mesleklerinde -in eki kullanılmalıdır. Örneğin Lehrerin, Ärztin, Ingenieurin. Günümüzde cinsiyet eşitliği nedeniyle bu kullanım daha da önem kazanmıştır.
Almanca kelime türetme ekleri, hem kelime dağarcığınızı hızla genişletmenizi hem de artikelleri tahmin etmenizi sağlar. -chen ve -lein her zaman das, -er her zaman der, -in ve -ung ise her zaman die artikeli alır. Bu kuralları özümsediğinizde, yeni karşılaştığınız kelimelerin artikellerini büyük oranda doğru tahmin edebilirsiniz.
İlgili Almanca Konuları
- Almanca Artikeller (der, die, das) – Artikellerin temel kuralları
- Almanca Bileşik Kelimeler (Komposita) – Kelime birleştirme kuralları
- Almanca Çoğul Yapma Kuralları – Çoğul ekleri ve kuralları
- N-Deklination (Zayıf İsimler) – Özel isim çekim kuralları
- Almanca Meslekler – Meslek isimleri ve artikelleri
- Almanca A2 Konuları – Tüm A2 seviyesi konular
Saygılarımızla
Editör: Ahmet K. (Aschaffenburg’dan Sevgilerle 🇩🇪)
AlmancaABC Eğitim Koordinatörü &
Expat
Almanca öğrenmek ABC kadar kolay! 🇩🇪 ❤️ 🇹🇷
AlmancaABC‘de videolar, A1, A2, B1 konu anlatımları, kelime listeleri ve Almanca öğrenmek için ihtiyacın olan her şey seni bekliyor!
Hemen takip et, değişimi fark et!